Dlaczego budowa trwała około 250 lat

Ratusz we Wrocławiu nie powstał według jednego planu w jednym czasie. To budynek zrastający się z kolejnych, osobno wznoszonych brył, które miasto dostawiało do siebie w miarę jak rosły jego ambicje i zasobność kasy miejskiej. Najstarsza część, zwana consistorium, powstała jeszcze przed 1299 rokiem - z zachowanych zapisów wynika, że budowniczowie Martinus i Albericus otrzymywali wtedy zapłatę za prace przy tym fragmencie. W latach 1328-1333 dostawiono drugą, mniejszą budowlę zwaną praetorium, gdy miasto wykupiło od dziedzicznego wójta dodatkowe uprawnienia do samodzielnego sprawowania władzy.

Kolejny etap, z lat 1343-1357, to jednonawowa Izba Sądowa z kaplicą na piętrze - nad już istniejącymi częściami dobudowano wtedy również dodatkową kondygnację. Największa rozbudowa nastąpiła od strony południowej: trwała od lat 70. XV wieku do 1504 roku i w kilku etapach powiększyła budynek o połowę jego dotychczasowej powierzchni. Ostatnim dużym zabiegiem było przebudowanie hełmu wieży w latach 1558-1559 - rozebrano wtedy gotycki, ostro zakończony dach i zastąpiono go renesansowym hełmem. Każdy z tych etapów odpowiadał innym potrzebom rosnącego miasta - od zwykłej siedziby rady po rozbudowany kompleks sądowy, administracyjny i handlowy - i dlatego całość rozciągnęła się na przestrzeni dwóch i pół wieku.

Gotyk przechodzący w renesans

W bryle ratusza widać wyraźnie zmianę stylu, jaka zaszła w architekturze między XIII a XVI wiekiem. Najstarsze partie murowano z cegły w układzie wendyjskim, typowym dla gotyku ceglanego tego regionu. Rozbudowa południowa z przełomu XV i XVI wieku wprowadziła już elementy renesansowe - widać je zwłaszcza w trzech południowych ryzalitach, wysuniętych przed lico elewacji, z bogato zdobionymi detalami kamieniarskimi i wykuszami. Najczytelniejszym śladem stylistycznego przełomu jest sama wieża: jej gotycki, stromy hełm zastąpiono w 1558 roku miedzianą, renesansową kopułą o łagodniejszych proporcjach, podobną do hełmów, jakie w tym czasie otrzymywały niektóre wrocławskie kościoły.

Zegar i detale wschodniej elewacji

Na wschodniej fasadzie ratusza, w głównym gzymsie, w 1580 roku zainstalowano zegar - to on dziś najbardziej rzuca się w oczy przechodniom na Rynku. Całą elewację wieńczą trzy szczyty schodkowe, z których środkowy ozdobiono bogatą, ceramiczną dekoracją. Mur zbudowano z ośmiobocznej cegły i piaskowca, z licznymi zdobionymi obramowaniami. Po bokach głównego wejścia od strony wschodniej umieszczono płaskorzeźby przedstawiające symbole władzy miejskiej. To właśnie ta fasada, najbardziej dekoracyjna ze wszystkich czterech, była przez wieki wizytówką ratusza i pierwszym elementem, jaki widzieli kupcy i podróżni wjeżdżający na wrocławski Rynek.

Piwnica Świdnicka - najstarsza część budynku w użyciu

Pod ratuszem, w jego piwnicach, działa lokal gastronomiczny znany jako Piwnica Świdnicka. Źródła różnią się co do tego, od kiedy dokładnie funkcjonuje nieprzerwanie - jedno podaje rok 1273, inne mówi o działalności potwierdzonej od co najmniej 1387 roku, a najstarsze zachowane rachunki za piwo sprzedawane w piwnicy pochodzą z 1332 roku. Niezależnie od dokładnej daty początkowej, to jeden z najstarszych działających lokali gastronomicznych w Europie. Nazwę wzięła od Świdnicy, skąd przez wieki sprowadzano do Wrocławia słynne piwo jęczmienne, uznawane między XIII a XV wiekiem za najlepszy trunek na Śląsku. W średniowieczu piwnica była miejscem spotkań mieszczan, kupców i artystów, obowiązywały w niej surowe reguły - zakazy gry w karty, palenia i przeklinania. W XIX i XX wieku stała się klubem elit i przestrzenią dla inicjatyw artystycznych, a po gruntownym remoncie zakończonym w 2022 roku działa jako restauracja i centrum kulturalne na niemal 1700 metrach kwadratowych, w dziewięciu salach.

Sąd, więzienie, giełda - funkcje ratusza przez wieki

Ratusz od początku łączył w sobie kilka ról naraz. W średniowieczu odbywały się w nim posiedzenia rady miejskiej, rozprawy sądowe i sprawy administracyjne. W XVI i XVII wieku w piwnicach mieściły się cele więzienne, w tym cela znana jako „Pod Zielonym Dębem”, a budynek służył też jako miejsce zgromadzeń kupców i poboru podatków. W XVIII i XIX wieku ratusz zajmowały wojska pruskie, co przyspieszyło degradację techniczną budynku. Od 1808 roku funkcje administracyjne miasta zaczęto przenosić do innych siedzib, a sam gmach popadał w zaniedbanie aż do kolejnych kampanii remontowych, prowadzonych w latach 1884-1891, 1934-1936 oraz 1949-1953, już po wojennych zniszczeniach.

Dzisiejsze muzeum

Współcześnie w ratuszu działa Muzeum Sztuki Mieszczańskiej, prezentujące wnętrza reprezentacyjne budynku - Wielką Salę z efektownym sklepieniem sieciowym, Salę Książęcą, Izbę Radziecką, Kancelarię Radziecką oraz Salę Mieszczańską z marmurowymi popiersiami. Na parterze urządzono też Galerię Wybitnych Wrocławian - kolekcję ponad trzydziestu marmurowych popiersi postaci związanych z miastem. Budynek stoi w południowo-wschodnim narożu Rynku i razem z sąsiadującym z nim, dużo młodszym Nowym Ratuszem tworzy blok śródrynkowy, który zajmuje środek jednego z największych placów staromiejskich w Europie.