Miasto ogłoszone twierdzą

Jesienią 1944 roku Berlin zdecydował, że Głogów stanie się jednym z punktów oporu na drodze ofensywy Armii Czerwonej w kierunku Rzeszy. O tej decyzji zadecydowało położenie miasta: most kolejowy i drogowy na Odrze należały do ostatnich sprawnych przepraw w tej części Śląska, a w miejscowej stoczni rzecznej montowano kadłuby małych okrętów podwodnych. Od jesieni 1944 roku prowadzono prace fortyfikacyjne, a 21 stycznia 1945 roku Głogów ogłoszono miastem zamkniętym - Festung Glogau. Garnizonem liczącym od 7 do 9 tysięcy żołnierzy dowodził pułkownik Jonas zu Eulenburg.

Przebieg oblężenia

Formalny początek oblężenia przypadł na 11 lutego 1945 roku. Dzień wcześniej wojska 3 Armii Gwardii pod dowództwem generała pułkownika Wasilija Gordowa przełamały obronę na przedpolach miasta, a 14 lutego zamknęły pierścień okrążenia. Od 22 lutego walki toczyły się już na ulicach, dom po domu. 23 marca Niemcy wysadzili most kolejowy na Odrze, a tydzień później, 30 marca, ustało zaopatrzenie garnizonu drogą powietrzną. Tego samego dnia około godziny 16:30 zu Eulenburg wydał ostatni rozkaz: twierdza jest otwarta, niech każdy działa według własnego osądu. Po nim żołnierze zaczęli niszczyć dokumenty i broń, część próbowała przebić się do niemieckich linii. Oficjalną kapitulację ogłoszono 1 kwietnia 1945 roku. Źródła różnie liczą straty obu stron: Wikipedia, powołując się na opracowanie Dolaty i Jurgi, podaje około 750 zabitych i 1500 rannych po stronie niemieckiej oraz około 3500 zabitych, rannych i zaginionych po stronie radzieckiej, inne zestawienia mówią łącznie o 6000-6500 ofiarach po obu stronach. W oblężonym mieście przez cały ten czas pozostawało około tysiąca cywilów, którzy w mrozie sięgającym minus 25 stopni, bez wody i prądu, walczyli o przetrwanie.

95 procent miasta w gruzach

Skalę zniszczeń historycy Dolata i Jurga w opracowaniu z 1977 roku, cytowanym w polskiej Wikipedii, określili na około 95 procent zabudowy. Bardziej szczegółowe rozbicie tej liczby podaje serwis tutajglogow.pl: zniszczeniu uległo 88,5 procent budynków mieszkalnych, 74,3 procent budynków gospodarczych i 83 procent obiektów przemysłowych. Niezależnie od tego, którą wersję procentową przyjąć, obraz jest ten sam - głogowska starówka, gęsto zabudowana od średniowiecza, przestała istnieć niemal w całości. Zniszczenia objęły też zabytki, które przetrwały wcześniejsze wojny, w tym oblężenie z 1109 roku, kiedy obrońcy Głogowa odparli wyprawę cesarza Henryka V, oraz okres, gdy miasto było twierdzą pruską z Fortem Gwiaździstym wzniesionym w latach 1747-1749 za czasów Fryderyka Wielkiego.

Co przetrwało

Z gęstej zabudowy dawnego śródmieścia ocalały przede wszystkim mury dwóch najważniejszych budowli: Zamku Książąt Głogowskich, wzniesionego w XIII wieku jako siedziba piastowskich władców księstwa głogowskiego, oraz Ratusza, stojącego na tym samym miejscu od końca XIII wieku i przebudowywanego po kolejnych pożarach aż do renesansu. Oba obiekty wymagały jednak wieloletniej odbudowy, bo wojna zostawiła z nich w dużej mierze ściany bez dachów i wnętrz. Ocalał także most nad Odrą z 1917 roku, znany dziś jako Most Tolerancji, łączący dawne Stare Miasto z Ostrowem Tumskim.

Ruiny, cegła i powojenne losy

Pierwsi polscy osadnicy, którzy przybyli do Głogowa latem 1945 roku, zastali tylko ruiny i zgliszcza. Z gruzowiska masowo wywożono wtedy cegły i inne materiały budowlane, między innymi na odbudowę Warszawy, co - jak podaje tutajglogow.pl - opóźniło odbudowę samego Głogowa o dekady. Miasto przez lata pozostawało w znacznej części niezagospodarowanym polem ruin, a jego gospodarczy przełom nastąpił dopiero po odkryciu w 1957 roku, przez zespół geologa Jana Wyżykowskiego, złóż miedzi między Lubinem a Głogowem. Decyzja o budowie huty miedzi, zapoczątkowanej w 1967 roku, uczyniła z niej największy zakład przemysłowy miasta i dała impuls do jego rozwoju, choć nie od razu przełożyła się na odbudowę zabytkowego centrum.

Wieloletnia odbudowa starego miasta

Odbudowa najważniejszych zabytków ruszyła na dobre dopiero w latach 80. i 90. XX wieku - wtedy podniesiono z ruin Ratusz, Zamek Książąt Głogowskich oraz zabudowę wybranych ulic, jak Smolna. Wieżę ratuszową, dziś najwyższą na Śląsku, zrekonstruowano w latach 1994-1995, a pełną odbudowę całego Ratusza zakończono w 2002 roku, blisko sześćdziesiąt lat po wojnie. Prace nad kolejnymi obiektami trwają do dziś - obecnie rekonstruowany jest dawny Teatr Miejski. Według Wikipedii odbudowa Głogowa nie została dokończona do dziś, a jego starówka nigdy nie wróciła do przedwojennej, gęsto zabudowanej formy.

Co dziś stoi na miejscu dawnego miasta

Na terenie dawnej głogowskiej starówki dziś stoją odbudowane w kolejnych dekadach Zamek i Ratusz, otoczone Pomnikiem Dzieci Głogowskich, postawionym w 1979 roku ze składek mieszkańców z okazji obchodów tysiąclecia państwa polskiego. Reszta dawnej gęstej zabudowy mieszczańskiej, zniszczonej w 95 procentach, nigdy nie została w pełni odtworzona - miasto, które przez dekady żyło przede wszystkim z przemysłu miedziowego, dopiero stopniowo uzupełnia lukę po dawnym śródmieściu. Spacer po dzisiejszym Głogowie, z Zamkiem, Ratuszem i mostem nad Odrą, pokazuje więc zarówno to, co udało się przywrócić, jak i skalę strat, z którymi miasto mierzy się do dziś.