Nieudana fundacja z 1505 roku i akademia jezuicka Leopolda I

Wrocław próbował mieć własny uniwersytet dużo wcześniej niż w 1702 roku. W 1505 roku król Czech i Węgier Władysław II Jagiellończyk wystawił dokument fundacyjny czterowydziałowej uczelni w mieście. Papież Juliusz II nigdy go jednak nie potwierdził - zaważył na tym protest Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie, który nie chciał konkurencji tak blisko swoich granic. Projekt upadł, a Wrocław musiał czekać na własną szkołę wyższą jeszcze prawie dwieście lat.

Fundacja, która w końcu się powiodła, miała inny charakter niż pierwotny zamysł Jagiellończyka. 21 października 1702 roku cesarz Leopold I Habsburg wydał złotą bullę ustanawiającą jezuicką Akademię Leopoldyńską, a jej uroczystą inaugurację odnotowano 15 listopada tego samego roku. Nowa uczelnia powstawała w mieście, w którym zdecydowana większość mieszczan była wyznania luterańskiego, i stanowiła jedno z narzędzi kontrreformacji na Śląsku prowadzonej przez habsburski dwór. Prowadzili ją jezuici, a program nauczania obejmował filozofię i teologię katolicką.

Aula Leopoldina - serce barokowej akademii

Reprezentacyjną salę główną nowej akademii wzniesiono w latach 1728-1732 według projektu architekta Christophorusa Tauscha. Nazwę - Aula Leopoldina - wzięła od cesarza fundatora. Bogatą dekorację stiukową wykonał Albrecht Siegwitz, freski na stropie i ścianach namalował Johann Christoph Handke, a drewniane rzeźby wyszły spod ręki Krzysztofa Hollandta. Główny fresk przedstawia poświęcenie uczelni Matce Boskiej, a mniejsze kompozycje w niszach okiennych pokazują postaci uczonych starożytności i czasów nowożytnych. Na podium zasiada w rzeźbie sam Leopold I w otoczeniu personifikacji cnót, po bokach stoją posągi jego synów, cesarzy Józefa I i Karola VI.

Salę zdobiło też szesnaście portretów jezuickich dobrodziejów uczelni. Osiem z nich skradziono w 1997 roku, odzyskano tylko dwa. Aula przetrwała kolejne wojny i oblężenia bez poważnych zniszczeń, ale w latach 2015-2018 przeszła gruntowną konserwację - wzmocniono konstrukcję, odnowiono malowidła, polichromie, freski i elementy rzeźbiarskie. Po tych pracach salę otwarto ponownie dla zwiedzających 21 marca 2022 roku. Dziś jest częścią muzeum uniwersyteckiego i miejscem najważniejszych uroczystości akademickich, w tym immatrykulacji studentów.

Od akademii jezuickiej do pruskiego uniwersytetu

Po kasacie zakonu jezuitów w 1773 roku uczelnia przeszła pod kontrolę państwa - stało się to formalnie w 1776 roku. Przełomowy moment nadszedł jednak dopiero na początku XIX wieku. 24 kwietnia 1811 roku król Prus Fryderyk Wilhelm III podpisał decyzję gabinetową o przeniesieniu do Wrocławia podupadającego protestanckiego uniwersytetu Viadrina z Frankfurtu nad Odrą. Uroczyste połączenie obu uczelni odbyło się 19 października 1811 roku właśnie w Auli Leopoldinie. Powstała w ten sposób instytucja miała już pięć wydziałów: teologii katolickiej, teologii ewangelickiej, prawa, medycyny i filozofii. Oficjalną nazwę - Królewski Uniwersytet Wrocławski - nadano jej 21 lutego 1816 roku.

W kolejnych dekadach uczelnia rosła w siłę naukową i liczebną. Do 1914 roku liczba studentów sięgnęła 3224 osób, wśród których było zaledwie 100 kobiet. Na wrocławskich katedrach pracowało w tym okresie kilku uczonych, którzy później otrzymali Nagrodę Nobla - ich pełne biografie i dorobek opisuje osobny artykuł o noblistach związanych z Wrocławiem, więc tutaj warto tylko odnotować, że obecność tej kadry uczyniła z uczelni jeden z ważniejszych ośrodków nauki niemieckiej przełomu XIX i XX wieku.

Zniszczenia 1945 roku i naukowcy ze Lwowa

Wojna i oblężenie Wrocławia jako twierdzy Festung Breslau zniszczyły lub uszkodziły około 70 procent zabudowy miasta, a gmach główny uniwersytetu nie był wyjątkiem. Gdy w maju 1945 roku do Wrocławia dotarł zespół polskich naukowców przybyłych z Krakowa pod kierunkiem profesora Stanisława Kulczyńskiego, budynek zastali w stanie ogólnej dewastacji. Kulczyński był wcześniej rektorem Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie - to on stanął na czele grupy, która miała odbudować polskie życie akademickie w mieście, gdzie do niedawna wykładano po niemiecku.

Pierwszy wykład w odradzającej się polskiej uczelni wygłosił 15 listopada 1945 roku profesor Ludwik Hirszfeld. Oficjalna inauguracja odbyła się 9 czerwca 1946 roku, a cztery dni później, 13 czerwca, wręczono pierwsze polskie dyplomy. Uczelnia budowała swoją nową kadrę w dużej mierze z profesorów i asystentów przesiedlonych z Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie, którzy po wojnie znaleźli się poza nowymi granicami Polski.

Muzeum uniwersyteckie i Wieża Matematyczna

Muzeum Uniwersytetu Wrocławskiego powołano do życia 6 sierpnia 1992 roku, przekształcając w samodzielną jednostkę dotychczasowy Oddział Zbiorów Muzealnych Archiwum Uniwersytetu Wrocławskiego. 13 maja 2005 roku uczelnia otworzyła jego oddział - Dom Archeologa przy ulicy Koszarowej 3, gdzie prezentowane są wystawy czasowe związane z badaniami archeologicznymi. Główna siedziba muzeum mieści się jednak w gmachu głównym nad Odrą, gdzie oprócz Auli Leopoldiny zwiedzający mogą wejść na taras widokowy Wieży Matematycznej, wzniesiony na wysokości 42 metrów.

Uniwersytet Wrocławski dzisiaj

Współcześnie uczelnia liczy 12 wydziałów. Według danych z grudnia 2023 roku studiowało na niej 20 293 osoby, a kadrę stanowiło 1959 pracowników naukowych, w tym 216 profesorów i 361 doktorów habilitowanych. Do dziedzictwa uniwersytetu należy też Ogród Botaniczny założony w 1811 roku przy Ostrowie Tumskim - drugi najstarszy ogród botaniczny w Polsce, zaraz po ogrodzie Uniwersytetu Jagiellońskiego. Od nieudanej fundacji Jagiellończyka z 1505 roku, przez jezuicką akademię Leopolda I, po dzisiejszy wielowydziałowy uniwersytet, drogę tej uczelni wyznaczały kolejne przełomy polityczne miasta - habsburski, pruski i wreszcie powojenny, polski.