Wrocisław czy Vratislav - skąd wzięła się nazwa miasta

Pochodzenie nazwy Wrocław nie jest do końca jasne, ale najczęściej łączy się je z imieniem księcia Wrocisława, popularnym niegdyś wśród polskiego rycerstwa. Najstarsze zapisy nazwy miasta pochodzą od kronikarza Thietmara z Merseburga z XI wieku i mają formy „Wrotizlaensem” oraz „Wortizlava”. Konkurencyjna hipoteza wiąże nazwę z czeskim księciem Vratislavem I, zmarłym w 921 roku, który miał przez pewien czas władać grodem, a według części badaczy nawet go założyć. Pierwsza jednoznaczna wzmianka o mieście pochodzi z roku 1000, gdy powstawało tu biskupstwo. Kolejne zapisy pokazują, jak forma nazwy zmieniała się na przestrzeni wieków: w 1133 roku zanotowano „Vuartizlau”, w 1154 roku arabski geograf Al-Idrisi wymienił miasto wśród polskich grodów w formie „-r(a)t(i)-slaba”, a łaciński „Liber fundationis” z przełomu XIII i XIV wieku zawiera zapis „Wratislavia”.

Breslau, czyli niemiecka wymowa polskiej nazwy

Niemiecka nazwa miasta również wywodzi się ze słowiańskiego rdzenia, choć jej brzmienie ewoluowało inną drogą. Pierwszy niemiecki zapis pochodzi z 1175 roku i brzmi „Wrezlaue”, a w 1201 roku pojawia się forma „Wreczelaw”. Głoska „w” z czasem zamieniła się w „b”, najpewniej dlatego, że niemieckojęzycznym mieszkańcom trudno było wymówić oryginalne, słowiańskie brzmienie. Świadomość słowiańskiego pochodzenia nazwy przetrwała jednak wśród samych Niemców jeszcze w XIX wieku: pruski dokument z 1819 roku zapisuje miasto jako „Breslau (polnisch Wraclaw)”. Po zakończeniu drugiej wojny światowej i przejęciu miasta przez Polskę, 19 maja 1946 roku oficjalnie przyjęto nazwę Wrocław w miejsce Breslau.

Kto przywracał polskie nazwy po 1945 roku

Nadawaniem i przywracaniem polskich nazw miejscowości na ziemiach, które po wojnie znalazły się w granicach Polski, zajęła się Komisja Ustalania Nazw Miejscowości i Obiektów Fizjograficznych, powołana jeszcze w 1934 roku i reaktywowana w 1945 roku. Na jej czele stanął geograf Stanisław Srokowski, a w skład komisji weszli językoznawcy: Kazimierz Nitsch, ówczesny prezes Polskiej Akademii Umiejętności, Mikołaj Rudnicki z Poznania i Witold Taszycki z Krakowa. Między 1946 a 1951 rokiem komisja przywróciła lub ustaliła nowe polskie nazwy dla około 32 tysięcy miejscowości i 3 tysięcy obiektów fizjograficznych, pracując przez podkomisje regionalne obejmujące między innymi Śląsk, Pomorze Zachodnie, Prusy Wschodnie i Ziemię Lubuską. Część nazw przywracano na podstawie źródeł historycznych, część nadawano od nowa, także z przyczyn politycznych albo ku czci znanych postaci. Nazwami poszczególnych ulic w samym Wrocławiu zajmowały się już lokalne władze miasta - dostępne źródła nie precyzują pełnego składu ani trybu pracy tego gremium, ale efekty jego decyzji widać do dziś w nazwach kolejnych ulic i placów.

Ulice, które są tłumaczeniem niemieckich nazw

Część powojennych nazw ulic powstała przez proste przetłumaczenie nazwy niemieckiej na polski. Najlepszym przykładem jest ulica Świdnicka, jedna z głównych ulic wrocławskiego Starego Miasta. Prowadzi ona w kierunku Świdnicy, dlatego już w średniowieczu nazywano ją „platea swidnicensis” (1303 rok), a potem „swidnische gassin” (1345 rok). Przed wojną funkcjonowała jako Schweidnitzer Gasse, a od około 1840 roku jako Schweidnitzer Straße, i to właśnie ten niemiecki przymiotnik przetłumaczono wprost na polską Świdnicką. Mieszkańcy nazywali ją potocznie „Schwo” - ten skrót, choć dziś rzadziej używany, sam jest swego rodzaju śladem dawnej niemieckiej nazwy, który przetrwał w języku wrocławian.

Ulice i place, które zerwały z niemiecką przeszłością

Inne nazwy powstały jako całkowite zerwanie z niemiecką tradycją. Dzisiejszy plac Grunwaldzki nosił przed wojną nazwę Kaiserstraße, a jego centralne skrzyżowanie sześciu ulic nazywano Scheitniger Stern. Po 1945 roku reprezentacyjna aleja dostała nazwę nawiązującą nie do niemieckiej przeszłości, lecz do bitwy pod Grunwaldem z 1410 roku, jednego z kluczowych wydarzeń w polskiej pamięci historycznej. Podobną drogą poszła nazwa mostu Grunwaldzkiego nad Odrą. Most, otwarty w 1910 roku, nazywał się początkowo Kaiserbrücke, w latach 1919-1933 nosił nazwę Freiheitsbrücke, a potem wrócono do pierwotnej nazwy cesarskiej. Dopiero 6 września 1947 roku nadano mu polską nazwę Most Grunwaldzki, znów odwołującą się do zwycięstwa nad Krzyżakami, a nie do niemieckiego rodowodu przeprawy.

Nazwa raz zmieniona, raz przywrócona - ślady PRL-u

Powojenne nazewnictwo wrocławskich ulic nie było ustalone raz na zawsze. Świdnicka, mimo że jej polska nazwa była prostym tłumaczeniem niemieckiej, też zmieniała się w kolejnych latach: południowy odcinek ulicy nosił krótko imię pisarza Aleksandra Fredry, a cała ulica przez pewien czas nazywała się Stalingradzką, na cześć bitwy pod Stalingradem, ważnego elementu komunistycznej symboliki tamtych lat. Do nazwy Świdnicka powrócono w 1957 roku, w okresie odwilży politycznej po 1956 roku. Ten epizod pokazuje, że nazwy wrocławskich ulic warstwiły się kilkukrotnie: pod niemiecką nazwą kryje się polskie tłumaczenie, pod nim epizod stalinowski, a na wierzchu nazwa, która funkcjonuje dziś. W dostępnych źródłach nie udało się potwierdzić pełnej listy ulic przemianowanych we Wrocławiu po 1989 roku w ramach ogólnopolskiej dekomunizacji nazewnictwa - to temat, który wymaga osobnego sprawdzenia u źródła.