Kwartał, w którym zmieściły się cztery religie

Dzielnica Czterech Świątyń to fragment wrocławskiego Starego Miasta zamknięty między ulicami Kazimierza Wielkiego, świętego Antoniego, Pawła Włodkowica i świętego Mikołaja. Nazwa nie oznacza jednostki administracyjnej - to określenie kwartału, w którym w odległości najwyżej trzystu metrów od siebie stoją cztery czynne świątynie czterech wyznań: prawosławna katedra, kościół katolicki, kościół ewangelicki i synagoga. Takie sąsiedztwo nie było efektem jednego planu urbanistycznego. Budynki powstawały w różnych stuleciach, dla różnych wspólnot, które osiedlały się we Wrocławiu w kolejnych falach, i dopiero z perspektywy współczesnego miasta ich bliskość zaczęła być odczytywana jako symbol.

Samo określenie Dzielnica Czterech Świątyń jest w użyciu dopiero od 1995 roku. Wymyślili je razem duchowni trzech wspólnot chrześcijańskich oraz Jerzy Kichler, działacz Gminy Wyznaniowej Żydowskiej. Zanim kwartał dostał tę nazwę i zaczął być pokazywany turystom, każda z czterech świątyń przeszła osobną, burzliwą historię.

Cerkiew, która trzy razy zmieniała wyznanie

Sobór Narodzenia Przenajświętszej Bogurodzicy przy ulicy świętego Mikołaja ma najdłuższą i najbardziej krętą historię spośród czterech świątyń. Zaczynał jako trzynastowieczna kaplica cmentarna, a na przełomie XV i XVI wieku przebudowano go w stylu gotyckim na kościół filialny i grobowy parafii świętej Elżbiety, pierwotnie pod wezwaniem świętej Barbary.

Po reformacji, w 1526 roku, kościół przejęli ewangelicy. W latach 1741-1920 pełnił funkcję kościoła garnizonowego. Dopiero po drugiej wojnie światowej, w czerwcu 1963 roku, budynek stał się katedrą prawosławną i siedzibą diecezji wrocławsko-szczecińskiej Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego - wcześniej, w latach 1959-1961, przeszedł gruntowną odbudowę po wojennych zniszczeniach. Z czterech świątyń kwartału to właśnie ta zmieniała przynależność wyznaniową najczęściej: od katolickiej, przez ewangelicką i wojskową, po dzisiejszą prawosławną.

Barokowy kościół świętego Antoniego z Padwy

Kościół świętego Antoniego z Padwy przy ulicy o tej samej nazwie powstał w latach 1685-1692 według projektu nieznanego z nazwiska architekta włoskiego, zrealizowanego pod kierunkiem Mateusza Bienera. Budowla barokowa ma około 30 metrów długości i 18 metrów szerokości. Kościół wzniesiono przy klasztorze franciszkanów reformatów, budowanym w latach 1679-1681 i dokończonym w 1694 roku.

Franciszkanie opuścili klasztor w 1792 roku - przejęły go siostry elżbietanki i prowadziły aż do 1945 roku. 21 czerwca 1749 roku wybuch prochu w pobliskim bastionie miejskich murów poważnie uszkodził kompleks klasztorny, a odbudowa trwała do 1753 roku, finansowana przez władze pruskie, wrocławskiego biskupa i śląską arystokrację. Po wojnie budynek na krótko przejęli salezjanie, a w 1953 roku władze komunistyczne zmusiły ich do oddania go na akademik Uniwersytetu Wrocławskiego. Od 1998 roku opiekują się nim paulini, a od 25 marca 2014 roku nosi tytuł Sanktuarium Matki Kościoła Jasnogórskiej.

Rokokowy kościół Opatrzności Bożej

Kościół Opatrzności Bożej przy ulicy Kazimierza Wielkiego zbudowano dla ewangelickiej wspólnoty reformowanej (kalwińskiej), której nabożeństwa zalegalizowano we Wrocławiu dopiero w 1742 roku. Budowę niemal ukończono, gdy w czerwcu 1749 roku ten sam wybuch prochu, który uszkodził kościół świętego Antoniego, zniszczył też tę świątynię. Odbudowę dokończono w 1750 roku, a kościół konsekrowano 27 października tego samego roku.

Budowla w stylu późnego baroku ma plan owalny, około 30 metrów długości i 17,5 metra szerokości, dwa piętra empor i ambonę nad ołtarzem. Wnętrze utrzymano w kremowo-białej kolorystyce ze złoceniami - architektoniczna prostota miała odzwierciedlać kalwińską teologię, w której unika się bogatej dekoracji sakralnej. Za projektem stoją, choć nie do końca pewnie, architekci Friedrich Arnold i Johann Boumann. Świątynię wzniesiono blisko królewskiego zamku, dlatego po niemiecku nazywano ją Hofkirche, kościołem dworskim. Kościół służył ewangelickiej wspólnocie reformowanej do 1945 roku, kiedy niemieccy mieszkańcy opuścili Wrocław.

Synagoga jako czwarty element kwartału

Czwartą świątynią jest Synagoga pod Białym Bocianem, klasycystyczna budowla z 1829 roku, jedyna czynna dziś synagoga na najważniejsze święta żydowskie w mieście. Jej losy - od dewastacji w noc kryształową, przez dziesięciolecia w rękach uczelni, po zwrot gminie żydowskiej i renowację - to osobna historia. W kontekście samego kwartału ważne jest to, że synagoga stoi w tej samej odległości od pozostałych trzech świątyń co one od siebie nawzajem, co dopełnia obraz czterech wyznań skupionych na jednym, niewielkim obszarze.

Dekady, w których kwartał stracił znaczenie

Powojenne losy wszystkich czterech budynków pokazują, jak bardzo kwartał stracił dawną funkcję religijną, zanim odzyskał ją po 1989 roku. Wysiedlenie niemieckiej ludności po 1945 roku odebrało kościołowi Opatrzności Bożej i cerkwi - wtedy jeszcze ewangelickiej - dotychczasowe wspólnoty niemal z dnia na dzień. Kościół świętego Antoniego przez połowę PRL-u pełnił funkcję akademika, prawosławna katedra formalnie powstała dopiero w 1963 roku, a synagoga stała pusta pod zarządem uczelni.

Dopiero transformacja ustrojowa przełomu lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych pozwoliła czterem wspólnotom odzyskać samodzielność i nawiązać ze sobą kontakt jako sąsiedzi. To wtedy, w 1995 roku, duchowni trzech wyznań chrześcijańskich i przedstawiciel gminy żydowskiej postanowili nazwać ten fragment miasta Dzielnicą Czterech Świątyń i uczynić z niego wspólny symbol, zamiast czterech osobnych miejsc kultu.

Fundacja i dzisiejsza działalność kwartału

Dziś działalność w kwartale koordynuje Fundacja Dzielnica Wzajemnego Szacunku Czterech Wyznań, powołana przez wspólnoty wszystkich czterech świątyń. Fundacja prowadzi spacery tematyczne, spotkania edukacyjne i warsztaty dla szkół, a przedstawiciele czterech religii biorą udział we wspólnych nabożeństwach ekumenicznych i projektach charytatywnych. Co roku, zwykle jesienią, odbywają się tu wydarzenia poświęcone dialogowi międzyreligijnemu i pamięci o ofiarach Zagłady. Fundacja rozwija też Ścieżkę Kulturową Czterech Świątyń - trasę łączącą cztery obiekty w jedną opowieść o wielokulturowym Wrocławiu.

Jak zwiedzać kwartał

Kwartał leży w spacerowej odległości od wrocławskiego Rynku i można go obejść w całości w mniej niż pół godziny, jeśli zwiedza się wyłącznie z zewnątrz. Cztery świątynie stoją w promieniu trzystu metrów, więc trasę da się ułożyć w dowolnej kolejności - katolicki kościół świętego Antoniego, prawosławny sobór przy świętego Mikołaja, ewangelicki kościół Opatrzności Bożej przy Kazimierza Wielkiego i synagoga przy Pawła Włodkowica. Wejście do wnętrz zależy od harmonogramu nabożeństw każdej ze wspólnot, dlatego przed wizytą warto sprawdzić bieżące informacje bezpośrednio u parafii czy gminy. Tuż obok, przy ulicy Ruskiej, działa Galeria Neonów, a wieczorem okolica zmienia charakter - zamiast turystów oglądających architekturę, ulicami spacerują bywalcy pobliskich kawiarni.