Dolny Śląsk ma więcej uzdrowisk niż jakikolwiek inny region Polski - siedem miast ze statusem uzdrowiskowym leży w pasie Sudetów, od Kotliny Kłodzkiej po Góry Izerskie. Nie trzeba jednak jechać tu na kurację, żeby zobaczyć, co składa się na charakter takiego miasta. Park zdrojowy, pijalnia wód, deptak i architektura z przełomu XIX i XX wieku tworzą krajobraz, który da się zwiedzić w kilka godzin, a każde z uzdrowisk ma swój własny akcent.

Z czego składa się uzdrowisko

Schemat dolnośląskiego uzdrowiska powtarza się z miasta na miasto, choć każde ma inne proporcje. W centrum leży park zdrojowy, zwykle założony w XIX wieku i przebudowywany później w stylu angielskim - z krętymi alejkami i swobodnie rozmieszczonymi grupami drzew zamiast geometrycznych rabat. W parku albo tuż przy nim stoi dom zdrojowy lub pawilon zdrojowy, czasem z teatrem zdrojowym obok. Osobnym elementem jest pijalnia wód, gdzie kuracjusze piją wodę mineralną prosto od źródła, a przy niej niekiedy tężnia solankowa. Do tego dochodzi hala spacerowa na złą pogodę, sanatoria z przełomu wieków i deptak łączący te punkty w jedną trasę. W Parku Zdrojowym w Polanicy-Zdroju ten układ widać w komplecie: sanatorium „Wielka Pieniawa", drewniana muszla koncertowa, pijalnia wód i hala spacerowa stoją blisko siebie, a nieopodal działa Teatr Zdrojowy.

Kotlina Kłodzka: cztery uzdrowiska w jednej dolinie

Nigdzie indziej w Polsce uzdrowiska nie leżą tak blisko siebie jak w Kotlinie Kłodzkiej. Kudowa-Zdrój określana jest jako jedno z najstarszych uzdrowisk w Europie, a sercem miasta jest Park Zdrojowy ze źródłem wód mineralnych, tężnią solankową i pijalnią wód. Duszniki-Zdrój zawdzięczają rozgłos wizycie młodego Fryderyka Chopina - w tamtejszym parku zdrojowym, tuż przed wejściem do Teatru Zdrojowego noszącego jego imię, stoi pomnik kompozytora, odsłonięty w 1976 roku podczas festiwalu chopinowskiego organizowanego w mieście do dziś.

W Polanicy-Zdroju Park Zdrojowy zajmuje prawie 13 hektarów i dzieli się na pięć części: Park Centralny, Park Leśny, Park Józefa, Park Szachowy oraz teren wokół centrum kardiologicznego. Do lecznictwa źródło borowinowe wykorzystywano tu od 1879 roku, a rozwój kurortu przyspieszyło doprowadzenie linii kolejowej z Kłodzka. Czwarte miasto doliny, Lądek-Zdrój, należy do najstarszych uzdrowisk w Polsce - kąpielisko istniało tu już w 1241 roku. Park Zdrojowy imienia Jana Pawła II ma zakład przyrodoleczniczy „Wojciech", źródło mineralne „Dąbrówka" o temperaturze niespełna 20 stopni oraz aleję modrzewiową założoną w 1782 roku z inicjatywy jednego z ówczesnych kuracjuszy.

Szczawno-Zdrój i Jedlina-Zdrój u stóp Chełmca

Park Zdrojowy imienia Henryka Wieniawskiego w Szczawnie-Zdroju urządzony jest w stylu angielskim i skupia w jednym miejscu obiekty lecznicze, spacerowe i koncertowe. Założono go w 1812 roku z inicjatywy jednego z lekarzy związanych z rozwojem miejscowego uzdrowiska, choć jeszcze w połowie XIX wieku zajmował zaledwie 3 hektary - dopiero później rozbudowano go do dzisiejszych rozmiarów. Sąsiednia Jedlina-Zdrój, do 1946 roku znana pod niemiecką nazwą Bad Charlottenbrunn, zawdzięcza rozwój inspektorowi zdrojowemu Carlowi Beinertowi, który kierował uzdrowiskiem w pierwszej połowie XIX wieku i to on założył tutejszy park zdrojowy. Oba miasta leżą u stóp masywu Chełmca w Górach Wałbrzyskich, skąd rozciąga się widok sięgający nawet Wrocławia, oddalonego o 70 kilometrów.

Świeradów-Zdrój i Czerniawa w Górach Izerskich

Świeradów-Zdrój to górskie uzdrowisko w powiecie lubańskim, z zakładem kuracji borowinowej i źródłem wód mineralnych nazwanym Źródłem dr. Adama. Sercem miasta jest Park Zdrojowy założony w 1898 roku według projektu wrocławskiego architekta Karla Grossera, który zaprojektował też stojący w parku Dom Zdrojowy. W parku stoi ponadto hala spacerowa z modrzewia, opisywana jako najdłuższy obiekt tego typu na Dolnym Śląsku, sztuczna grota oraz pomnik żaby - symbol odkrycia właściwości leczniczych miejscowych źródeł. W piwnicach Domu Zdrojowego działa Muzeum Zdrojowe z malowidłami o tematyce zdrojowej i eksponatami górniczymi, bo Świeradów rozwijał się także jako ośrodek górnictwa rud. Po drugiej stronie miasta, w dzielnicy Czerniawa-Zdrój, stoi Czarci Młyn - dawny młyn wodny z około 1890 roku, dziś muzeum z ekspozycją poświęconą chlebowi.

Długopole-Zdrój: najmniejsze i najbardziej leśne

Park Zdrojowy w Długopolu-Zdroju zajmuje aż 30 hektarów w południowej części wsi, znacznie więcej niż niejedno miejskie uzdrowisko, i łączy funkcję parku spacerowego z węzłem szlaków górskich. Założono go w 1819 roku, a później kilkukrotnie powiększano, między innymi o obszary leśne po drugiej stronie Nysy Kłodzkiej. Na terenie parku stoi dom zdrojowy, amfiteatr, staw z altaną oraz grota ze źródłem wody mineralnej, a spacerowiczom służą drewniane tarasy widokowe i pomosty.

Cieplice: uzdrowisko wchłonięte przez miasto

Cieplice Śląskie-Zdrój to jedyne dolnośląskie uzdrowisko, które przestało być osobnym miastem - od 1976 roku są dzielnicą Jeleniej Góry. Nazwa i status wzięły się z odkrytych tu gorących źródeł. W tutejszym Parku Zdrojowym stoi pawilon zdrojowy z końca XVIII wieku oraz teatr zdrojowy z 1836 roku, wzniesiony z inicjatywy rodziny Schaffgotschów, przez wieki właściciela majątku w Cieplicach. Park zajmuje 16,4 hektara, a drzewa pokrywają dwie trzecie jego powierzchni - rośnie tu 78 gatunków i odmian drzew i krzewów, głównie lipy drobnolistne, klony zwyczajne i dęby szypułkowe. Powstał w miejscu dawnego ogrodu warzywnego notowanego już w 1713 roku, a główną aleję parkową założono w 1796 roku, przy okazji budowy pałacu Schaffgotschów.

Jak zwiedzać uzdrowiska bez kuracji

Każde z tych miast da się zobaczyć w formie krótkiego spaceru: park zdrojowy, pijalnia albo dom zdrojowy, jedna-dwie kamienice z przełomu wieków. Kotlina Kłodzka pozwala odwiedzić w jeden dzień dwa lub trzy uzdrowiska naraz, bo Kudowa-Zdrój, Duszniki-Zdrój, Polanica-Zdrój i Lądek-Zdrój leżą blisko siebie wzdłuż tej samej doliny. Szczawno-Zdrój i Jedlina-Zdrój dobrze łączyć z wejściem na Chełmiec, skąd rozciąga się widok na cały region. Świeradów-Zdrój i Czerniawa nadają się na dłuższy pobyt w górach, bo oprócz parku zdrojowego mają też szlaki w Góry Izerskie. Cieplice z kolei to uzdrowisko, które można zwiedzić przy okazji spaceru po Jeleniej Górze, bez konieczności planowania osobnego wyjazdu.