Na Dolnym Śląsku stoją obok siebie gotyckie fary z XIV wieku, barokowe opactwa cysterskie, drewniane kościoły protestantów wzniesione z gliny i słomy oraz prawosławne sobory urządzone po wojnie w poniemieckich murach. Ta warstwowość jest tu tematem samym w sobie: architektura regionu zmieniała wyznawców częściej niż formę.

Gotyckie fary i katedry - warstwa najstarsza

Wrocław miał w średniowieczu dwie fary, kościoły parafialne rywalizujące ze sobą rozmachem budowy. Katedra św. Marii Magdaleny powstała w obecnym kształcie w latach 1342-1362, z Mostkiem Pokutnic łączącym obie wieże, zerwanym przez wybuch amunicji w maju 1945 roku i odbudowanym dopiero po dwóch dekadach.

Druga fara, Bazylika św. Elżbiety Węgierskiej, miała pierwotnie najwyższą wieżę na Śląsku, 130,5 metra. Po zawaleniu hełmu w 1529 roku i pożarach w latach 1960, 1975 i 1976 wieża liczy dziś 91,46 metra, a kościół od 1946 roku pełni funkcję świątyni garnizonowej.

Osobną historię ma Archikatedra św. Jana Chrzciciela na Ostrowie Tumskim, już czwarta świątynia w tym miejscu. Podczas oblężenia Wrocławia w 1945 roku zniszczeniu uległo około 70 procent budowli, a odbudowę zakończono dopiero w 1991 roku; dziś grają w niej największe organy w Polsce, liczące 151 głosów.

Przy dawnym zamku Piastów śląskich stoi Kolegiata Świętego Krzyża i św. Bartłomieja, ufundowana w 1288 roku jako wotum po sporze księcia Henryka Probusa z biskupem. Ten sam typ gotyckiej fary powtarza się poza Wrocławiem.

Katedra świętego Stanisława i świętego Wacława w Świdnicy ma dziś najwyższą wieżę na Śląsku, 101,21 metra, choć katedrą stała się dopiero w 2004 roku, po wiekach jako kościół parafialny.

Katedra Świętych Apostołów Piotra i Pawła w Legnicy wznoszona była od 1333 roku, ale dwuwieżowy wygląd zawdzięcza dopiero neogotyckiej przebudowie z lat 1892-1894.

Barokowe opactwa cysterskie i sanktuaria

Cystersi budowali na Dolnym Śląsku w innej skali niż miejskie parafie. Opactwo Cystersów w Lubiążu jest największym opactwem cysterskim na świecie, o kubaturze trzy razy większej niż Zamek Królewski na Wawelu. Po zniszczeniach wojny trzydziestoletniej opat Arnold Freiberger rozpoczął w 1649 roku barokową przebudowę, w wyniku której powstał pałac opacki liczący ponad 300 sal. W krypcie pod gotycką bazyliką spoczywają Piastowie śląscy, w tym Bolesław Wysoki, oraz 98 mumii opatów.

Opactwo Cystersów w Krzeszowie ma podobną trajektorię: benedyktyni od 1242 roku, cystersi z Henrykowa od 1292 roku, zniszczenia wojen husyckich i trzydziestoletniej, a potem rozkwit pod opatem Bernardem Rosą, który od 1660 roku przekształcał Krzeszów w ośrodek zwany Nową Jerozolimą. Barokową bazylikę wzniesiono w latach 1728-1735, w prezbiterium spoczywa fundator klasztoru Bolko I Surowy, a opactwo jest kandydatem do Listy Światowego Dziedzictwa UNESCO.

Warstwowość widać też w jednym miejscu. Sanktuarium św. Jadwigi w Trzebnicy założył w 1202 roku książę Henryk Brodaty jako pierwszą żeńską wspólnotę zakonną w Polsce. Romańska świątynia z lat 1208-1219 kryje trójnawową kryptę z 1214 roku, w latach 1268-1269 dobudowano do niej kaplicę świętej Jadwigi, pierwszy budynek w Polsce wzniesiony w całości w stylu gotyckim, a barokowa przebudowa doszła dopiero w latach 1680-1785 - romański, gotycki i barokowy element w jednym kompleksie naraz.

Kościoły Pokoju - drewniana architektura protestanckiego kompromisu

Po pokoju westfalskim z 1648 roku protestanci na śląskich ziemiach podległych katolickim Habsburgom dostali zgodę na budowę zaledwie trzech kościołów, pod warunkiem, że powstaną poza murami miast, z materiałów nietrwałych: drewna, słomy i gliny. Stąd nietypowa forma architektoniczna. Kościół Pokoju w Świdnicy zbudowano w konstrukcji szachulcowej, na planie krzyża greckiego, w zaledwie dziesięć miesięcy; mieściło się w nim niegdyś 7,5 tysiąca osób, co czyni go największą drewnianą barokową świątynią w Europie.

Kościół Pokoju w Jaworze powstał tą samą metodą, według projektu tego samego architekta, z czterema poziomami galerii i malowidłami ze scenami biblijnymi. Oba kościoły trafiły w 2001 roku na listę światowego dziedzictwa UNESCO jako jedyne dwa zachowane w Polsce obiekty tego typu.

Sobory i cerkiew - powojenna warstwa w poniemieckich murach

Po 1945 roku część gotyckich i barokowych kościołów zmieniła wyznawców po raz kolejny, trafiając do wspólnot prawosławnych i greckokatolickich, osiedlonych na Dolnym Śląsku w wyniku powojennych przesiedleń. Sobór św. Wincentego i św. Jakuba to gotycki kościół pofranciszkański, ufundowany około 1240 roku przez księcia Henryka Pobożnego, pochowanego w krypcie pod jeszcze budowaną świątynią po śmierci w bitwie pod Legnicą. W 1997 roku przekazano go wspólnocie greckokatolickiej, dla której pełni dziś funkcję katedry.

Sobór Narodzenia Przenajświętszej Bogurodzicy powstał na przełomie XV i XVI wieku jako gotycki kościół filialny wrocławskiej fary. Zniszczony w 70 procentach podczas wojny, odbudowany w latach 1959-1961, w 1963 roku trafił do Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego i pełni dziś funkcję katedry diecezji wrocławsko-szczecińskiej, z freskami Jerzego Nowosielskiego i dwoma ikonostasami.

Cerkiew Świętych Cyryla i Metodego na Ostrowie Tumskim ma jeszcze inną historię warstw. Wzniesiono ją w latach 1686-1690 jako rzymskokatolicki kościół świętej Anny, wzorowany na rzymskim kościele Il Gesù, uznawany za pierwszą barokową świątynię Wrocławia. Do 1810 roku należała do klasztoru augustianów, a w maju 1945 roku spłonął w niej ewakuowany tam księgozbiór biblioteki uniwersyteckiej. Od 1970 roku budynek należy do Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego, a liturgia odbywa się w nim po polsku, cerkiewnosłowiańsku i ukraińsku.

Synagoga pod Białym Bocianem

Do warstwowości dolnośląskich świątyń dochodzi też historia spoza chrześcijaństwa. Synagoga pod Białym Bocianem we Wrocławiu powstała w latach 1827-1829 według projektu Carla Ferdinanda Langhansa, po latach sporu między liberalnym a ortodoksyjnym skrzydłem gminy żydowskiej. Podczas nocy kryształowej z 9 na 10 listopada 1938 roku naziści zdewastowali wnętrze, ale bliskość sąsiednich budynków uchroniła synagogę przed spaleniem, w przeciwieństwie do dużo większej Nowej Synagogi, stojącej niedaleko. Zamknięto ją w 1966 roku, a pełną własność gmina odzyskała dopiero w 1996 roku. Dziś to czynne miejsce modlitwy i ośrodek kultury żydowskiej, z ozdobną Aron ha-kodesz, szafą na zwoje Tory, we wnętrzu.

Jak ogarnąć tę warstwowość podczas jednej wizyty

Największe zagęszczenie warstw ma Ostrów Tumski we Wrocławiu: w odległości kilkuset metrów stoją tam obok siebie gotycka katedra, gotycka kolegiata, greckokatolicki sobór i prawosławna cerkiew, jeden spacer pokazuje więc kilka rozdziałów tej samej opowieści naraz. Świdnica łączy gotycką katedrę z barokowym, protestanckim kościołem pokoju. Większość opisanych obiektów to czynne świątynie, dlatego godziny zwiedzania i zasady wizyty poza nabożeństwami trzeba sprawdzić przed przyjazdem na stronie danej parafii lub gminy.