Od Radomska, przez konspirację, do Wrocławia

Tadeusz Różewicz urodził się 9 października 1921 roku w Radomsku, w rodzinie urzędnika sądowego. To starszy brat, Janusz, wprowadził go w literaturę modernistyczną i współtworzył jego pierwsze próby poetyckie. Wojna przerwała tę drogę gwałtownie: od 1942 roku Różewicz działał w Armii Krajowej pod pseudonimem „Satyr", a od czerwca 1943 do listopada 1944 roku walczył w oddziałach partyzanckich, prowadząc jednocześnie konspiracyjne pismo „Czyn Zbrojny" i pisząc wiersze. Jego literacki debiut, tomik „Echa leśne", ukazał się jeszcze w konspiracji, w 1944 roku.

Po wojnie Różewicz zamieszkał w Krakowie, gdzie studiował historię sztuki i związał się ze środowiskiem Awangardy Krakowskiej. Latem 1949 roku, nie mając widoków na własne mieszkanie, przeniósł się do Gliwic. We Wrocławiu osiadł ostatecznie w 1968 roku i mieszkał tu już do końca życia - jak wskazują źródła, miasto stało się dla niego miejscem, w którym mógł pracować z dala od bieżących sporów środowisk literackich skupionych w Warszawie i Krakowie.

Poezja, która zerwała z przedwojennym językiem

Przełom w twórczości Różewicza przyniosła druga połowa lat czterdziestych - tomiki „Niepokój" (1947) i „Czerwona rękawiczka" (1948) wprowadziły zupełnie nowy kształt polskiej poetyki powojennej. Zamiast tradycyjnego rytmu i rymu pojawił się wiersz wolny i tak zwany wiersz zdaniowy, którego budowę opisuje się jako kubistyczną - zdania i obrazy zestawiane obok siebie bez klasycznej, płynnej narracji. Ta poezja wyrastała wprost z doświadczenia wojny: wyrażała, jak to ujęto, tragizm osamotnionej jednostki zagubionej w powojennym świecie zdominowanym przez widmo masowej śmierci. Wczesna twórczość Różewicza bywała określana jako ekspresjonistyczna i katastroficzna, a część krytyków zarzucała jej nihilizm - w istocie była to jednak odpowiedź na doświadczenie Auschwitz i totalnej wojny, nie afirmacja rozpaczy dla niej samej. Ten rozrachunek z tradycyjną formą poetycką sprawił, że Różewicza uznaje się dziś za jednego z twórców, którzy na nowo ukształtowali język polskiej poezji po 1945 roku.

Teatr absurdu po polsku

Różewicz pisał również dramaty, a jego sztuka „Kartoteka" z 1960 roku uważana jest za pierwszy przykład teatru absurdu w polskiej literaturze - z bohaterem bez wyraźnej tożsamości i konstrukcją odrzucającą tradycyjną, linearną fabułę na rzecz luźno powiązanych scen. Różewicz współpracował też z filmem, pisząc scenariusze razem z bratem Stanisławem Różewiczem, reżyserem. Jego dramaturgia, podobnie jak poezja, budowała się na nieufności wobec gotowych, wcześniejszych form literackich - to podejście na dekady wyznaczyło kierunek, w jakim rozwijał się w Polsce dramat awangardowy.

Wrocław jako miejsce życia poety

Różewicz mieszkał we Wrocławiu nieprzerwanie od 1968 roku aż do śmierci w 2014 roku - a więc niemal pół wieku, dłużej niż w jakimkolwiek innym mieście. W 1991 roku, 7 października, otrzymał doktorat honoris causa Uniwersytetu Wrocławskiego, a w 1994 roku - honorowe obywatelstwo Wrocławia. Oba wyróżnienia potwierdzają, jak silnie miasto uznawało go za swojego twórcę.

Pochówek przy Świątyni Wang w Karkonoszach

Tadeusz Różewicz zmarł 24 kwietnia 2014 roku we Wrocławiu, w wieku 92 lat, z przyczyn naturalnych. Zgodnie z jego wolą nie został pochowany w mieście, z którym zrósł się przez dziesięciolecia, lecz na cmentarzu przy Świątyni Wang w Karpaczu - norweskim kościele słupowym sprowadzonym w Karkonosze w XIX wieku. Dwa niezależne źródła zgodnie podają, że pogrzeb odbył się 29 kwietnia 2014 roku, a nabożeństwo żałobne odprawili wspólnie duchowni ewangelicki i katolicki.

Jak miasto pamięta dziś o Różewiczu

Z okazji setnej rocznicy urodzin poety Sejm Rzeczypospolitej Polskiej ustanowił rok 2021 Rokiem Tadeusza Różewicza. W tym samym roku, 9 października, we wrocławskim Muzeum Pana Tadeusza otwarto stałą wystawę „Pan Tadeusz Różewicz", opartą na archiwum przekazanym przez poetę Zakładowi Narodowemu im. Ossolińskich - instytucji, z którą Wrocław kojarzony jest od dekad, a której Ogród Ossolineum pozostaje dziś jednym z miejsc spokoju w centrum miasta. Wystawa i rocznicowa uchwała sejmowa to dziś główne, trwałe formy upamiętnienia poety, który przez blisko pięćdziesiąt lat współtworzył literacki obraz powojennego Wrocławia.