Neonizacja, czyli miasto rozświetlone przez PRL

W czasach PRL polskie miasta, także Wrocław, przechodziły akcję nazywaną potocznie neonizacją - na fasadach sklepów, kin, zakładów pracy i urzędów masowo montowano świetlne szyldy reklamowe i informacyjne. Historię tego zjawiska we Wrocławiu opowiadał później w nagraniach profesor Jan Miodek, odtwarzanych podczas otwarcia odnowionej galerii przy Ruskiej. Z czasem, gdy instytucje i sklepy, które reklamowały te neony, kończyły działalność albo zmieniały właścicieli, szyldy zaczęły znikać z ulic - wiele trafiało prosto na złom, bez szans na zachowanie.

Podwórko przy Ruskiej jako azyl dla szyldów

Część uratowanych neonów trafiła na podwórko przy ulicy Ruskiej we Wrocławiu, gdzie z czasem powstała Galeria Neonów, dziś prowadzona przez fundację Neon Side. Źródła różnią się co do tego, kto stał u początków tej inicjatywy. Jedno z nich wskazuje, że galeria powstała w 2005 roku z inicjatywy artysty Ilji Schuberta, w ramach projektu "Neon Side" mającego przywrócić blask zapomnianym szyldom. Inne źródło opisuje jako inicjatora projektu Tomasza Kosmalskiego, który miał gromadzić neony z terenu całego Dolnego Śląska, nie ograniczając się do samego Wrocławia. Możliwe, że obie osoby były zaangażowane na różnych etapach powstawania kolekcji, ale materiał, którym dysponujemy, nie pozwala tego jednoznacznie rozstrzygnąć.

Skąd pochodzą uratowane neony

W kolekcji na Ruskiej znajduje się około 30 eksponatów, w większości pochodzących z lat 60. i 70. XX wieku. Zdjęto je ze sklepów, kin i zakładów przemysłowych z Wrocławia i okolic. Wśród nazw, jakie można rozpoznać na odnowionych szyldach, są między innymi neon Elwro, wrocławskiego producenta elektroniki, neon Poczty Polskiej w formie pocztowej trąbki, a także szyldy dawnego klubu Liverpool, kawiarni Literatka i baru Bufet Barbara. Do kolekcji trafiły również neony związane z instytucjami takimi jak NOT, kino Warszawa oraz zakłady Cuprum i Elam. Razem tworzą przekrój przez wrocławski krajobraz reklamowy sprzed kilkudziesięciu lat - od kultury, przez handel, po przemysł.

Renowacja i porozumienie z miastem

Odnowienie kolekcji nie jest jednorazowym działaniem. Renowacja neonów na podwórku przy Ruskiej 46c kosztowała łącznie 250 tysięcy złotych. W czerwcu 2024 roku miasto Wrocław podpisało z fundacją Neon Side dziesięcioletnią umowę dzierżawy, która ma umożliwić dalszą konserwację kolekcji, a gmina zobowiązała się sfinansować naprawę instalacji, które z czasem uległy zniszczeniu - część szyldów świeciła już tylko częściowo. Po kilkumiesięcznej renowacji galeria ponownie została otwarta dla zwiedzających w kwietniu, podczas wieczornego wydarzenia z udziałem przedstawicieli miasta i multimedialnym pokazem.

Podwórko, nie muzeum

Galeria przy Ruskiej różni się od typowej ekspozycji muzealnej tym, że neony nie stoją za szybą, tylko świecą na żywo, wieczorami, na zwykłym miejskim podwórku o powierzchni około 7000 metrów kwadratowych, gdzie działa jednocześnie kilkadziesiąt pracowni artystycznych, galerii, klubów i organizacji pozarządowych. To sprawia, że odwiedzający ogląda uratowane szyldy w otoczeniu żywej, bieżącej działalności kulturalnej, a nie w oderwanej od miasta sali wystawowej.

Kolekcję można dziś oglądać w ramach Galerii Neonów przy Ruskiej. Osobny, wciąż działający neon z czasów PRL, "Dobry wieczór we Wrocławiu" z 1962 roku, wisi do dziś na dachu kamienicy przy Dworcu Głównym - można go zobaczyć w opisie atrakcji Neon Dobry wieczór we Wrocławiu.