Cmentarze i pomniki

Pomniki i cmentarze we Wrocławiu i na Dolnym Śląsku: miejsca pamięci, mauzolea, nekropolie i rzeźby w przestrzeni miasta.

Ta kategoria obejmuje pomniki, rzeźby plenerowe, cmentarze, nekropolie wojenne, cmentarze żydowskie oraz kaplice grobowe i mauzolea. Część obiektów upamiętnia ofiary wojny i represji, część postacie z kultury i historii, a część wydarzenia lokalne. Karty podają położenie, autorów i okoliczności powstania, o ile źródła je znają.

Jak korzystać z listy pomników i cmentarzy?

Wybierz obiekt według typu miejsca. Pomniki i rzeźby stoją na ulicach, placach i w parkach, więc zwykle łatwo je zobaczyć podczas spaceru. Cmentarze i kaplice grobowe to miejsca pochówku, a nie atrakcje na trasie. Wchodząc na teren cmentarza, zachowaj powagę i stosuj się do zasad ustalonych przez zarządcę.

Karty zawierają adres lub opis położenia, a często również nazwisko autora i datę odsłonięcia. Część cmentarzy jest nieczynna lub została zlikwidowana, jak kirkut w Złotoryi, po którym nie ma widocznych śladów. Jeśli chcesz zobaczyć budowle o innym charakterze, zajrzyj do kategorii zabytki.

Które pomniki w centrum Wrocławia znajdziesz w pobliżu Rynku i ulicy Świdnickiej?

W okolicy Rynku i ulicy Świdnickiej stoi kilka pomników, które łatwo połączyć w jeden spacer. Na Rynku jest rekonstrukcja pręgierza, na południowej pierzei pomnik Fredry, a przy uliczce Stare Jatki grupa rzeźb zwierząt rzeźnych. Na Świdnickiej zobaczysz pomniki Anonimowego Przechodnia i Bolesława Chrobrego.

Pręgierz przed oknami Izby Sądowej ratusza jest wierną rekonstrukcją pręgierza z 1492 roku. Oryginał stanął w miejscu wcześniejszego, drewnianego z początku czternastego wieku. Ma formę czworobocznego słupa z piaskowca na trzystopniowym cokole, który podtrzymuje pięcioboczną, ażurową latarnię.

Pomnik Pamięci Zwierząt Rzeźnych przypomina, że od 1242 roku przy tej uliczce skupiały się zakłady rzeźnicze, czyli jatki. Od nich wzięła nazwę ulica Stare Jatki, a z czasem cały kwartał.

Pomnik hrabiego Aleksandra Fredry stoi na południowej pierzei Rynku, choć powstał daleko od Wrocławia. Zaprojektował i wykonał go Leonard Marconi, a odsłonięto go we Lwowie w 1897 roku. Od 1956 roku stoi we Wrocławiu. Fredro siedzi z piórem i rulonem papieru w dłoniach.

Pomnik Anonimowego Przechodnia składa się z czternastu odlanych z brązu postaci naturalnej wielkości, które stoją po obu stronach ulicy Świdnickiej, tam gdzie krzyżuje się z ulicą Piłsudskiego. Odsłonięto go w nocy z 12 na 13 grudnia 2005 roku. Pierwowzorem była instalacja Przejście. Niedaleko stoi konny pomnik Bolesława Chrobrego, pierwszy pomnik konny powojennego Wrocławia.

Jakie rzeźby i pomniki znajdziesz poza ścisłym centrum Wrocławia?

Pomniki rozsiane są po parkach i osiedlach. W Parku Szczytnickim stoi Kolumna Fryderyka Wilhelma II, murowany pomnik z 1806 roku wzorowany na Kolumnie Trajana, oraz zrekonstruowany w 2015 roku Pomnik Diany. Oryginał autorstwa Ernsta Segera stanął w 1898 roku i zaginął w 1945 roku.

Na placu Strzegomskim w Szczepinie stoi Pociąg do nieba, instalacja z pionowo ustawionego parowozu Ty2-1035, odsłonięta w październiku 2010 roku. Autorem jest Andrzej Jarodzki. Lokomotywa ma dwadzieścia jeden metrów wysokości i waży osiemdziesiąt dwie tony. Na osiedlu Plac Grunwaldzki znajdziesz białą kulę z żelbetu, rzeźbę Atom Romana Pawelskiego z 1974 roku, a na Nadodrzu pomnik Powodzianka przy Mostach Uniwersyteckich, poświęcony walce mieszkańców z powodzią tysiąclecia z lipca 1997 roku.

W Parku Południowym stoi pomnik Fryderyka Chopina, który upamiętnia publiczny koncert kompozytora we Wrocławiu w 1830 roku. W Ogrodzie Botanicznym znajdziesz zrekonstruowany pomnik Josepha von Eichendorffa. Na Ostrowie Tumskim sąsiadują Figura świętego Jana Nepomucena z lat 1730-1732, uznawana za największy na świecie pomnik tego świętego, oraz barokowa statua Matki Bożej z Dzieciątkiem z 1694 roku, najstarszy zachowany pomnik miasta.

Gdzie we Wrocławiu są pomniki ofiar wojny i represji?

Do miejsc pamięci należą pomniki w parkach i na skwerach. Pomnik Ofiar Zbrodni Katyńskiej stoi w parku Juliusza Słowackiego. Upamiętnia zamordowanych w Katyniu, Miednoje i Charkowie oraz więźniów obozów w Kozielsku, Starobielsku i Ostaszkowie. Ma formę krzyża z granitowych płyt i figury Anioła Śmierci oraz Piety Katyńskiej.

Pomnik Ofiar Stalinizmu przy Operze Wrocławskiej zaprojektował Tadeusz Teller, a odsłonięto go 17 września 1989 roku. Formą przypomina dolmen z nachylonych płyt kamiennych. Pomnik Żołnierzy Niezłomnych na skwerze w dzielnicy Huby poświęcono żołnierzom wyklętym. Odsłonięto go 8 maja 2024 roku, a jego autorami są Tomasz i Konrad Urbanowiczowie.

Chaczkar przy ulicy Janickiego, obok klasztoru dominikanów, to ormiańska kamienna stela odsłonięta 21 września 2012 roku. Upamiętnia ludobójstwo Ormian i wielowiekową obecność Ormian w Polsce.

Poza Wrocławiem podobny charakter mają pomnik w hołdzie obrońcom Ojczyzny w Parku Sybiraków w Kłodzku, odsłonięty 3 maja 2005 roku, oraz pomnik w Karpaczu, który upamiętnia dziewiętnaście ofiar lawiny w Białym Jarze z 20 marca 1968 roku.

Które cmentarze we Wrocławiu mają karty w portalu?

Cmentarz Grabiszyński należy do największych cmentarzy miasta. Dzisiejszy Grabiszynek to fragment większego założenia, które w pierwszej połowie dwudziestego wieku obejmowało trzy odrębne części. Jest miejscem spoczynku znanych postaci nauki i kultury.

Cmentarz św. Wawrzyńca to zabytkowa nekropolia rzymskokatolicka na Ołbinie, założona w 1866 roku na terenie dawnej osady Rybaki. Ma 4,3 hektara i zachowaną ceglaną bramę wejściową.

Cmentarz Świętej Rodziny przy ulicy Smętnej na Sępolnie założono w 1928 roku. To cmentarz parafialny w zielonej, spokojnej części miasta.

Cmentarz Żołnierzy Radzieckich na Skowroniej Górze jest nekropolią wojenną. Pochowano tu około siedmiu i pół tysiąca żołnierzy Armii Czerwonej poległych podczas oblężenia Wrocławia w 1945 roku, głównie z 6. Armii I Frontu Ukraińskiego. Miejsce było jednym z ośmiu pól tymczasowego pochówku.

Mauzolea, kaplice grobowe i cmentarze żydowskie w regionie

Mauzoleum rodziny Schaffgotschów w Raszowie to renesansowa kaplica grobowa z 1577 roku, dobudowana do kościoła w powiecie kamiennogórskim. Zawiera jeden z najliczniejszych i najcenniejszych zespołów sepulkralnych na Dolnym Śląsku.

W Legnicy Mauzoleum Piastów Śląskich przy kościele świętego Jana Chrzciciela powstało w latach 1677-1679 jako pierwsza barokowa kaplica grobowa na Śląsku. Upamiętnia ostatnich książąt legnicko-brzeskich, gałęzi dynastii Piastów. We Wrocławiu mauzoleum Piastów mieści się w kościele św. Klary i św. Jadwigi przy placu Nankiera. Zajmuje dawną nawę główną zniszczoną w drugiej wojnie światowej, przebudowaną na mauzoleum w latach 1968-1970, i prezentuje płyty nagrobne książąt i księżniczek.

Mauzoleum w Wałbrzychu to monumentalna budowla z lat 1936-1938, dziś w dużej mierze zrujnowana i objęta pracami ratunkowymi. Nie jest grobowcem w dosłownym sensie, tylko cenotafem, czyli grobowcem pozornym bez pochówków, wzniesionym ku czci około stu siedemdziesięciu tysięcy poległych Ślązaków.

Dawne nekropolie żydowskie zachowały się w różnym stopniu. Cmentarz żydowski w Chojnowie jest nieczynny i zachowany jako miejsce pamięci, a od stycznia 1944 roku należał do miasta. W Złotoryi kirkut przy Alei Kardynała Wyszyńskiego zlikwidowano w 1973 roku i dziś nie ma tam nagrobków.

Jakie pomniki i rzeźby znajdziesz w innych miastach Dolnego Śląska?

W Świdnicy przed Muzeum Dawnego Kupiectwa siedzi na ławce rzeźba astronomki Marii Cunitz, Ławeczka Marii Cunitz. Autorem jest Stanisław Strzyżyński, a rzeźbę odsłonięto 31 marca 2009 roku. Cunitz żyła około 1610-1664 i znaczną część życia spędziła w Świdnicy.

W Głogowie Pomnik Dzieci Głogowskich stoi na placu Jana Pawła II, przy Zamku Książąt Głogowskich. To największy i najbardziej znany pomnik miasta, ustawiony ze składek mieszkańców. W Legnicy na Rynku, przy Galerii Sztuki, stoi Julek, rzeźba Edwarda Mirowskiego przedstawiająca chłopca z tornistrem, pierwsza w cyklu postaci małych legniczan.

W Bystrzycy Kłodzkiej na Małym Rynku stoi pręgierz z 1556 roku, jedno z niewielu w pełni oryginalnych narzędzi dawnego wymiaru sprawiedliwości na Dolnym Śląsku. W Dusznikach-Zdroju w Parku Zdrojowym stoi brązowy pomnik Chopina z 1976 roku, a w Sobótce u podnóża Ślęży granitowy Mnich, megalityczna rzeźba wpisana do rejestru zabytków archeologicznych. W Zawiszowie pod Świdnicą stoi rzeźba z 1935 roku, która upamiętnia budowę oczyszczalni ścieków.

Najczęściej zadawane pytania

Który pomnik we Wrocławiu jest najbardziej znany?

Jednym z najbardziej rozpoznawalnych jest Pomnik Anonimowego Przechodnia na ulicy Świdnickiej: czternaście brązowych postaci, które znikają w chodniku i wyłaniają się z niego. Odsłonięto go w 2005 roku.

Gdzie we Wrocławiu są pomniki ofiar zbrodni i represji?

Pomnik Ofiar Zbrodni Katyńskiej stoi w parku Juliusza Słowackiego, Pomnik Ofiar Stalinizmu przy Operze Wrocławskiej, a Pomnik Żołnierzy Niezłomnych na skwerze w dzielnicy Huby. Ormiański chaczkar przy ulicy Janickiego upamiętnia ludobójstwo Ormian.

Które cmentarze we Wrocławiu są zabytkowe?

Zabytkowy jest cmentarz św. Wawrzyńca na Ołbinie z 1866 roku. Cmentarz Grabiszyński jest jednym z największych w mieście i pochowano na nim znane postacie nauki i kultury.

Gdzie zobaczyć mauzoleum Piastów?

We Wrocławiu w kościele św. Klary i św. Jadwigi przy placu Nankiera oraz w Legnicy przy kościele świętego Jana Chrzciciela. Legnickie powstało w latach 1677-1679 jako pierwsza barokowa kaplica grobowa na Śląsku.

Czy można wejść na cmentarz żydowski w Chojnowie lub Złotoryi?

Cmentarz w Chojnowie jest nieczynny i zachowany jako miejsce pamięci. W Złotoryi po kirkucie nie zostały nagrobki, a miejsce służy upamiętnieniu historii. Warunki wejścia sprawdź przed wyjazdem w urzędzie miasta.